جنگ ایران با آمریکا و رژیم صهیونی جامعه جهانی را بیدار کرد

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما آقایان دکتر حسن مرادی، استاد حقوق بین‌الملل دانشگاه تهران و دکتر مهدی مقسومی، پژوهشگر حوزه حقوق بین‌الملل، با حضور در بخش دوم برنامه گفتگوی ویژه خبری، از منظر حقوق بین‌الملل به جنگ تحمیلی سوم پرداختند و به پرسش‌های مطرح‌ شده در این‌باره پاسخ دادند. متن کامل این گفتگو به شرح زیر است:

سوال: آقای دکتر مرادی از منظر حقوق بین‌الملل آیا جنگ تحمیلی سوم قابل تحلیل است، مشروعیت دارد و حقوق بین‌الملل در این زمینه چه می‌گوید؟

مرادی: اصولاً جنگ‌ها یک سری قواعدی را به عنوان قاعده در دنیا دارند و آن اعلان جنگ است یعنی کشوری که می‌خواهد جنگ کند اعلان می‌کند که من می‌خواهم جنگ بکنم. جنگی که ناخواسته در رمضان شروع شد در زمانی که تمام مسلمانان جهان سرگرم عبادت هستند و روزه‌دار هستند با چند اتفاق عجیب یکی ترور بزرگترین رهبر مذهبی مسلمین جهان با حدود ۳۰۰ میلیون پیرو و میلیون‌ها نفر هوادار مثل اینکه ما الان بیاییم بخواهیم جنگ کنیم و بعد برویم آقای پاپ را هدف قرار بدهیم، بمباران مدارس کودکان که اینها تمام خلاف قواعد بین‌الملل و خلاف قواعد جنگ است یک بار بمباران کردند متوجه شدند که آنجا مدرسه کودکان است برای بار دوم قتل عام کردند و بمباران کردند، هدف قرار دادن یک ناو مهمان که اصلاً در شرایط جنگی نبوده و شهید کردن حدود ۱۰۰ نفر از دانشجویانی که برای مراسم رسمی به یک کشور مهمان رفتند و در برگشت بدون اینکه در حریم ایران باشند مورد حمله قرار گرفتند و چهارم مورد حمله قرار دادن بسیاری از رهبران و اعضای عالی رتبه نظام و فرماندهان جنگ که این هم باز یک مسئله غیر قابل پذیرش است و باز همزمان در همین روز‌ها ورزشگاه دیگری هم بمباران شد و نقاط مسکونی مورد حمله قرار گرفت تمام اینها با قواعد بین‌الملل و قواعد جنگ و صلح مغایرت دارد و برخلاف قواعدی است که دنیا آن را پذیرفته به عنوان یک نُرم باید مورد رعایت کشور‌ها قرار بگیرد.

سوال: آقای دکتر مقسومی این بحث دفاع مشروع ماده ۵۱ منشور که بعضاً به آن استناد می‌شود در همین جنگ هم پیش از این هم آمریکایی‌ها و رژیم صهیونیستی می‌گفتند ایران در آستانه رسیدن به سلاح اتمی است و ما برای دفاع از خودمان عملیات پیش دستانه انجام می‌دهیم که ایران به آن مقطع نرسد و اینطور توجیه می‌کردند حمله‌ای که اتفاق افتاد، از منظر حقوق بین‌الملل واقعاً با ماده ۵۱ می‌شود این حمله را توجیه کرد؟

مقسومی: یک جواب می‌توانیم یک خیر قاطع به سوال شما بگوییم و این دقیقاً می‌شود گفت یکی از مهم‌ترین سوء استفاده‌های سیاسی نظام غرب است از نظام حقوق بین‌الملل، بسیاری از دولت‌ها تلاش می‌کنند که هر اقدام نظامی را به ویژه دفاع مشروع توجیه کنند در دولت‌های غربی، اما در حقوق بین‌الملل دفاع مشروع شرایط بسیار سختگیرانه‌ای دارد که بر مبنای ماده ۵۱ توجیه شده، طبق ماده ۵۱ دفاع مشروع زمانی قابل استناد است که حمله مسلحانه واقعی رخ داده باشد که پاسخ نظامی ضرورت داشته باشد و اصل تناسب رعایت بشود و این سه اصل اصول کلیدی ماجرا هستند که اینجا اتفاقی که در مورد جنگ رمضان و حتی در مورد جنگ ۱۲ روزه اتفاق افتاده هیچ کدام از این سه عنصر وجود نداشته در نتیجه اصل ضرورت که می‌گوید واقعاً راه حل دیگری غیر از توسل به حمله نظامی وجود نداشته اینجا رعایت نشده، اصل تناسب یعنی پاسخ نظامی باید متناسب با اقدامات و اتفاقاتی که رخ داده شده از نظر نظامی به وجود آمده باشد باز اینجا رعایت نشده و به طور مثال بخواهم عرض کنم اگر یک هدف محدود مورد حمله قرار بگیرد ما نمی‌توانیم در پاسخ بیاییم زیر ساخت‌های حیاتی کشور را مورد آسیب قرار بدهیم خوب در مورد جنگ رمضان هیچ حمله‌ای از سمت ایران صورت نپذیرفته و هیچ تهدیدی هم وجود نداشت، اما ما می‌بینیم زیرساخت‌های حیاتی ما مورد حمله قرار می‌گیرد و نابود می‌شوند در نتیجه اتفاقی که افتاده این اصل تناسب هم رعایت نشده است. ما در دو پرونده قضیه نیکاراگوئه علیه آمریکا و سکو‌های نفت ایران و آمریکا هم مورد مشابه داشتیم که دیوان بین‌المللی دادگستری در پرونده‌های این دو موضوع به صراحت تاکید کرده که ادعای امنیتی و ادعای امنیت ملی به تنهایی کافی نیست برای حمله پیشدستانه بر مبنای ماده ۵۱ منشور ملل متحد و در نتیجه امروز یکی از بحران‌های عمیق حقوق بین‌الملل را ما پشت سر گذاشتیم و اتفاقی که افتاد نقض صریح مواد منشور سازمان ملل است که برخی از قدرت‌ها مفهوم دفاع مشروع را آمدند کاملاً سیاسی کردند و کاملاً تئوریزه کردند به نفع خودشان و به شدت می‌خواهم بگویم که موسع تفسیرش کردند در این قضیه و جریان جنگ رمضان و می‌شود گفت اگر این روند کنترل نشود ما در آینده مواجه با موضوعاتی هستیم که اصل توسل به زور در منشور ملل متحد می‌تواند عملاً بی معنا بشود.

سوال: کنترل این ماجرا از کجا باید اتفاق بیفتد؟

مقسومی: کنترل این ماجرا باید بگوییم نظام حقوق بین‌الملل اساساً تاسیس شد بابت اینکه بعد از جنگ جهانی کشور حالا کنترل کند که صرفاً قدرت بیانگر وضعیت کشور‌ها نباشد قرار بود که نظام بین‌الملل حقوق بین‌الملل قواعد‌ی را حکمفرما کند که کشور‌ها نتوانند با توجه به منویات خودشان حمله کنند به هر کشوری و اتفاقاتی را رقم بزنند، اینجا به نظر می‌رسد که نهاد‌های بین‌المللی سازمان ملل متحد باید کنشگری فعالانه داشته باشد از اقدامات پسینی به اقدامات پیشینی روی بیاورد و این اقدامات پیشینی قطعاً می‌تواند راهگشا باشد در کنترل این قبیل اقداماتی که کشور‌ها با تفاسیر موسع خودشان نسبت به قوانین بین‌الملل دارند.

سوال: آقای دکتر مرادی ممکن است برای برخی این سوال پیش بیاید حالا که یک حمله غیر مشروع اتفاق افتاده است چرا در ادامه ماجرا برخی از کشور‌های حوزه خلیج فارس که اینها به دلیل وجود پایگاه‌های آمریکایی مورد اصابت موشک‌های ایرانی قرار گرفتند و اینها در محکومیت حملات ایران می‌خواهند قطعنامه از شورای امنیت بگیرند مسیر قانونی اش طی می‌شود حالا وتو می‌شود بعد از آن و اتفاق نمی‌افتد، اما به هر حال آنها این اقدام را انجام می‌دهند ولی همه اینها در پی وجود یک حمله نامشروع است. آیا ساز و کار حقوق بین‌الملل نمی‌تواند جلوی اتفاقاتی را که در پی یک منطق غیرقانونی روی داده، بگیرد؟

مرادی: بنده به عنوان کسی که حدود ۴۰ سال در دانشگاه تهران منشور ملل متحد را تدریس کردم عرض کنم و بعنوان استاد حقوق سازمان‌های بین‌الملل عرض کنم کلاً نهاد‌های بین‌المللی به خصوص سازمان ملل و ارگان‌های تابعش مشروعیت خودشان را سال‌ها است که از دست داده‌اند همین سازمان بین‌المللی انرژی اتمی که اصولاً باید نظارت بکند بر روند ساز و کار اتمی در کشور‌ها می‌آید و می‌شود ابزاری به دست یکی دو کشور، در مورد خلیج فارس هم متاسفانه همین فاجعه است اصلاً اساس حمله، نامشروع است اساس حمله هیچ کدام از نرم‌های حقوق بین‌الملل را رعایت نمی‌کند طبیعی است که در ادامه آن کشور‌ها به خودشان اجازه می‌دهند که بروند بر علیه جمهوری اسلامی ایران که یک کشور زیان دیده است و آسیب دیده است بروند و شکایت بکنند شما آمدید باز برخلاف نرم‌های بین‌المللی پایگاهی را که باید در کشور خودتان باشد در قلمرو و سرزمین خودتان باشد آمدید در یک سری از کشور‌های اقماری مثل بحرین مستقر کردید و بعد از این نقطه حمله می‌کنید یا اینکه حمله رژیم اشغالگر به جمهوری اسلامی ایران غالباً توسط همین پایگاه‌ها است و سوخت رسان‌ها از همین پایگاه‌ها حرکت کردند بنابراین شما چطور می‌توانید و واقعاً رویتان می‌شود در عرصه بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران را محکوم کنید و برای آن بیایید از ابزار بین‌المللی که شورای امنیت است استفاده کنید، خوب بله حالا خدا را شکر که کشور‌های هوشیاری هستند که آمدند و این را وتو کردند یا حداقل جلوی این زیاده خواهی‌ها را گرفتند ولی واقعاً همانطور که عرض کردم سازمان‌های بین‌المللی و ساز وکار‌های بین المللی مثل ان پی تی دیگر نقش خودشان را و وضعیتی را که باید بر اساس آن اینها قضاوت کنند و بر اساس آن حکمرانی کنند و بر اساس آن سایر کشور‌ها را تشویق و ترغیب کنند به رعایت اصول بین‌الملل تمام ساز و کار‌ها به هم ریخته است و برای همین است که الان نغمه‌ای زمزمه می‌شود و آن این است که اگر دنیا می‌خواهد روی آرامش ببیند این ساز و کار‌های بعد از جنگ جهانی که در آن آمریکای پیروز بعد از جنگ و آن بخش از اروپایی که به ظاهر پیروز شده از جنگ آمدند این ساز و کار باید به هم بریزد سازمان مللی که در خاک متجاوزترین کشور دنیا قرار گرفته و حتی برای ورود افراد یک کشور را منع می‌کند سیاستمداران آن کشور را می‌گوید من اجازه نمی‌دهم شما بیایید در سازمان ملل، خوب این چطور می‌تواند قواعد بی‌طرفی را رعایت کند؟ ما اساتید حقوق بین‌الملل معتقد هستیم اگر دنیا بخواهد روی آرامش ببیند باید این ساز و کار‌ها اصلاح بشود باید شورای امنیت از این وضعی که دارد و ساز و کار وتو کاملاً جدا بشود بتواند در یک محیط بی‌طرف.

سوال: آقای دکتر به نظر شما شدنی است؟

مرادی: باید بشود، جنگ ایران با اسرائیل و آمریکا این اتفاقاتی که افتاد جامعه جهانی را بیدار کرد شما می‌بینید که نغمه‌هایی از داخل خود آمریکا شنیده می‌شود که به شدت به وضع موجود معترض هستند، در تمام اروپا کشور‌هایی هستند که معترض هستند بنده به عنوان کسی که سال‌های طولانی در اروپا بودم هم تحصیل کردم، هم مامور بودم در سفارت جمهوری اسلامی ایران می‌دیدم که حتی بلند کردن یک پرچم جمهوری اسلامی ایران یک چیز کاملا ناباب بود ولی امروز در تمام دنیا پرچم جمهوری اسلامی ایران بلند است چرا؟

سوال: تفاوت این دو تا چیست و در این جنگ چقدر رعایت شده است؟

مقسومی: حقوق بشر دوستان حقوقی هستند که در مواقع جنگی باید توجه شود و تفکیک کند بین نظامیان و اماکن نظامی و از غیرنظامی، مهم‌ترین خط قرمز حقوق بین الملل در جنگ حمایت از غیرنظامیان است که در عملیات رمضان و هم درجنگ غدیر این اتفاق نیافتاد، تعداد زیادی از افراد بیگناه، مردمان عادی، دانش آموزان مدرسه، پرستاران، بهیاران و پزشکیان که مورد حمله و اسارت قرارگرفتند و اماکن زیرساختی علمی و دانشگاهی ما مورد حمله قرارگرفت و این خط قرمز حمایت از غیر نظامیان در این عملیات رعایت نشده و اتفاق نیافتاده، در حقوق بین الملل بشردوستانه اصل بنیادینی است که میان اهداف نظامی از اهداف غیرنظامی تفکیک قائل می‌شود و حتی اشیاء غیرنظامی و این اصل را به عنوان اصل تفکیک می‌شناسیم که براساس این اصل بیمارستان‌ها، مدارس، دانشگاه ها، خبرنگاران، امدادگران، زیرساخت‌های حیاتی مثل آب و برق، گاز، تلفن و این‌ها نباید مورد حمله قرار بگیرد و حتی مردم عادی.

ما در همین عملیات رمضان شاهد و ناظربودیم که حتی ترامپ آمد اعلام کرد که من زیرساخت‌های حیاتی شما را می‌زنم تحت ۲۴ ساعت می‌زنم و آن زنجیره انسانی شکل گرفت و تجمعات صورت گرفت از سمت مردم عزیزمان، حتی در حقوق بشر، در نظام حقوق بشردوستانه بین الملل می‌گوید که حتی اگر یک هدف نظامی در منطقه غیر نظامی وجود داشته باشد، چنانچه بخواهد به آن حمله شود باز هم باید اصل تناسب رعایت شود، ما می‌بینیم که مدرسه میناب می‌زند با این توجیه که آن جا منطقه نظامی است، در حالی که خود تحلیلگران غربی اعلام کردند و گفتند که موشکی که زده است، قابلیت رصد داشته است، دوربین روی آن نصب بوده و می‌توانسته است ببینید، موشک اول را اشتباه زد و موشک دوم، همان طور که اعلام شد این بچه‌ها با حمله موشک اول رفتند در نمازخانه قرارگرفتند و موشک دوم عامل کشتن بچه‌ها بود، این جا اصل تناسب و اصل تفکیک هیچ کدام رعایت نشده است.

حتی اگر خسارت غیرنظامیان بیش از منفعت نظامی باشد باز هم اجازه ندارید حمله کنید، این جا می‌بینیم که بیمارستان‌های ما را مورد حمله قرارگرفت، زیرساخت‌های حیاتی و صدا و سیما در جنگ قبلی مورد حمله قرارگرفت، رسانه مصونیت دارد، بیمارستان مصونیت دارد، خدمات بهداشت و درمان کاملا مصونیت دارند در حملات نظامی و این اتفاق نیافتاد و این مفهوم جنایت جنگی می‌تواند مصداق پیدا کند در اتفاقااتی که رقم خورده و می‌شود مطرح کرد این را، حقوق بین الملل مدل دیگر درباره مرز‌ها نیست، صرفا این که بگوییم یک مرزبندی وجود دارد و در مورد مرز‌ها در حقوق بین الملل صحبت می‌کنیم این طور نیست، در حقوق بین المللی در مورد کرامت انسانی صحبت می‌کنیم در مورد حقوق بشر صحبت می‌کنیم، در مورد حقوق بشردوستانه صحبت می‌کنیم، نسل سوم حقوق بشر حق بر سلامت، حق بر آموزش، همه این‌ها اتفاقاتی است که ما حق بر سلامت مان در این جنگ مورد مناقشه قرارگرفته و حق بر آموزش ما، فضای دانشگاهی ما، دانشگاه شهید بهشتی ما را زدند.

سوال: تحریم اقتصادی دراین دایره قرار می‌گیرد؟

مقسومی: بعدازظهر جایی صحبت می‌کردند، گفتند که جنگ صرفا تحلیل شان این بود که این جنگ رمضان فقط جنگ بوده یا جنگ غدیر جنگ بوده، گفتم نه این طورنیست ما ۴۷ سال است که در جنگ هستیم، ما یک جنگ نرم داریم و یک جنگ سخت، جنگ سخت عملیات رمضان و غدیرکه تیر و ترقه اش درکرده و سرو صدا و فضای فیزیکال ایجاد کرده که مفهوم سنتی جنگ مردم توانستند ببینند ولی واقعیت این است که ۴۷ سال فشار‌ها و تحریم‌هایی که علیه ما وجود داشته خودش یک جنگ بوده است، در دانشگاه شهید بهشتی که زده بود، رفته بودیم برای بازدید و یک مستندی دوستان داشتند آماده می‌کردند، بچه‌های دانشجو یک دانشجوی دوره دکتری آمده بود روی این خرابه‌های آن جا قدم می‌زد و واقعا سوگواری می‌کرد، یک لحظه خم شد روی زمین یک حلقه‌ای برداشت و آمد سمت من نشان داد که گفت این حلقه می‌بینید، یک بستی است که بست کمربندی بود که گفت تا این حلقه بخواهد دست ما برسد شش ماه منتظر بودیم که این حلقه برسد دست ما، که بتوانیم این حلقه ببندیم و دستگاهی را تست می‌کردند که برای بخش سرطان و موضوعات پزشکی بود، فقط برای این که این بست به دست شان برسد به جهت تحریم‌ها شش ماه تحمل کرده بودند که این بست به دست شان برسد و بتوانند آزمایش را انجام دهند و دانشگاهش مورد هدف قرارگرفته و فضای آزمایشگاهی از بین رفته و این خط قرمز حقوق بین الملل در جنگ این جا رعایت نشده و به هیچ قاعده و قانونی هم تبعیت نکرده است.

سوال: این تعبیری که به‌کار می‌برم، استادان حقوق بین الملل مخالف هستند با این تعبیر، اما می‌خواهم بپرسم که با هم توصیفاتی که شد و شما اشاره کردید که سازمان‌های بین المللی کارآمدی خودشان را از دست دادند، به نظر شما حقوق بین الملل همان کارآمدی خودش را از دست داده است؟

مرادی: حقوق بین الملل حاصل تجربه‌های سال‌های طولانی استادان و حکمای بین الملل بوده است و نمی‌توان به راحتی گفت که حقوق بین الملل خاصیت و قواعد خودش را از دست داده، این اجرای حقوق بین الملل که زیان دیده و این سازمان‌هایی هستند که به عنوان ابزار دست کشور‌های غارت گر شدند و دارند خلاف نورمی که بوده، یک وقتی مسئول عملیات فائو بودم، سازمان تغذیه و کشاورزی که بعضی‌ها می‌گویند خوار و بار که خوار و بار غلط است، حدود دو میلیون دلار ما حق عضویت می‌دادیم که الان قطعا خیلی بیشتر شده است، این پول من می‌دهم دو میلیون دلار به فائو سازمان تغذیه و کشاورزی جهانی چقدر به درد ما خورده است، ما دبلیو اچ او را حق عضویت می‌دهیم سازمان بهداشت جهانی، وجدانا به من استاد حقوق بین الملل بگوید که ما چقدر خیر از سازمان بهداشت جهانی دیدیم، یعنی ما به عنوان کشور جهان سومی کشوری که به سختی دارد معیشت مردمش را مدیریت می‌کند، دارد بودجه این سازمان‌های بین الملل می‌دهد از جمله ان پی تی، از جمله سازمان بین المللی انرژی اتمی، یک معاهده است، البته آن هم در تهیه این معاهده نقش داشته با بودجه خود ما، بعد چطور می‌شود که این‌ها بیایند بر علیه یک کشور‌ها همین طور که همکار عزیزمان فرمودند اصل تناسب و تفکیک را رعایت نکند، بیایند دانشگاه‌ها را بزنند، بیمارستان گاندی و خاتم انبیاء را در غرب تهران بزنند و وقتی آمریکا به خودش این حق را می‌دهد که این‌ها را بمباران کند، چطور از نوچه اش رژیم اشغالگر انتظار داشته باشیم که نرود هدفمند، هر خبرنگاری که دوربین در دستش است، شما خودتان در این کسوت هستید، چه مثلا غرضی با چیز دارید، این‌ها را هدفمند و دانه دانه ترور می‌کند. می‌آید تمام آمبولانس‌هایی که همین اخیرا، الان این پیمان صلحی یا آن معاهده صلحی که بیست تا کشور را خیلی ببخشید من نمی‌خواهم از لغت‌های بد استفاده کنم. افسار کرد برد آن جا و گفت که شما بیایید امضا کنید،‌ای سران کشور‌ها بیایید صلح غزه و اسرائیل را امضا کنید.

سوال: پیمان ابراهیم را؟

مرادی: بله، چکار کردند، چرا غزه روی سلامت و روی آرامش را نمی‌بیند و هنوز هم دارد بمباران می‌شود، امروز اعلام کردند که ۹۰۱ شهید داشتیم بعد از آن پیمان صلح، خوب دنیا دیگر نمی‌تواند، یک اصطلاحی را اروپایی‌ها به کار می‌برند، جالب است ببینیم، می‌گویند ایناف ذیناف، یعنی بس بس است، دیگه بس است، دنیا دارد الان می‌گوید، ایناف ذیناف، فریب مردم دنیا بس است، تا کی می‌خواهید مردم را با این حربه‌ها فریب دهید، دنیا دیگر به این سازوکار دیگر باور ندارد و انتظار دارد که سران دنیا بشینند و نورم و میعاد خاصی را پایه ریزی کنند که به صلح واقعی در دنیا منجر بشود.

سوال: شما چه فکر می‌کنید. قطعا معتقدید که حقوق بین الملل کارآمدی از دست نداده و در اجرا دچار چالش است؟

مقسومی: شاید سخت‌ترین سوالی باشد که بتوانیم پاسخ دهیم، خودم بعد از جنگ غدیر مکرر در نشست‌ها و برنامه‌های مختلف عرض کردم که به عنوان یک دانش آموخته حقوق بین الملل متاسف و متاثر هستم که امروزه رشته حقوق بین الملل کارکرد اصلی خودش را از دست داده و قرار بوده که رشته حقوق بین الملل صلح و امنیت در جهان حاکم کند، اما نتوانسته این کار را انجام دهد و استاندارد‌های دوگانه کشور‌های غربی تاثیرگذار بوده بر همین موضوع. این جا به جرأت می‌شود گفت که رشته حقوق بین الملل نه تنها آن کارکرد را از دست داده، بلکه در آینده پیش بینی می‌شود با این رویکرد دولت‌های غربی، ابرقدرت‌ها دارند اجازه نخواهد داد که کارکرد اصلی خود را داشته باشد.

مرادی: در اجرا.

مقسومی: بله، در اجرا، نکته اصلی این است که باید به این نقطه برسیم که رشته حقوق بین الملل بتواند آن نظم بین المللی و آن اتحاد بین المللی در برابر همین زیاده‌خواهی‌ها را اجرا کند.